Modernizm, Günümüz ve Şiir (*)
Michelet, modernizmi Rönesans ile birlikte başlayan`dinde bağımsızlaşan` bir süreç olarak ortaya koyar. Gerçekten de antik yunan dininde, batı insanı , eşya ve hadiseleri yeni bir yöntem ve üslupla yorumlamayı keşfetmiştir. Düşünme biçimleri ve kalıpları kilisenin tekelinde olduğu o dönemlerde birileri kilisenin doğrularıyla, dinlerin doğruları aynı düzlemde buluşamayacağını, bu bağlamda dini daha farklı yorumlama ve ifade etmeye gerek duyulduğunun ihtiyacı gündeme getirildi. Örneğin , Michelet ” Allah’tan başka her şey Allah tır ” diyerek, topulukları düşünmeye zorlamıştır. Ve Martin Luther King, 1517 de Wittenburg kilisesinin kapısına 95 maddelik bir tezle, yeni bir din anlayışının temelini attı. Ve son noktayı da şöyle koymuştu;
“ Din adamları sınıfına ve dolayısıyla aracılara gerek yoktu. İncili insanlar kendileri okuyup anlayabilir ve yorumlayabilirdi.”
Dinde modernlikti bu. Modernizm, Hümanizminde temellerinin atılmasını sağladı. Modern dönemin başladığı o dönemin yaşandığı dünya gerçeklikleriyle global gelişimin büyük bir hızla yol kat ettiği düşünüldüğünde, bu gün insanlığın ve yaşanan dünyanın, belirsizliğin pençesinde olduğu, soğuk savaşın sona erdiği , küresel sınıflaşmanın arttığı , bireysel özgürlüğün kısıtlandığı ve bu gelişmelerin ortasında yaşam biçimlerinin farklılaştığı, post modernist kaosun gölgesinde oluştuğu savlanmıştır.
19.y.yıla gelindiğinde kimliğini tarihsel bağlardan kurtaran radikal çağcıl bir modernlik bilinci gelişti. Modernizmde ortaya çıkan her yeni oluşumun, mimari, resim, edebiyat ve diğer ürünlerin özelliği `yeni´ olmasıyla ortaya konur. Her yeni oluşumun üzerine getirilen, daha hızlı, daha hafif, daha pratik ve sürekli öncekinin, nitelik ve nicelik olarak geliştirildiği her şey modern sayıldı. Zamana karşı koyabilen her yenilik bir ` klasik` sayıldı.
2. Dünya savaşından sonra ortaya çıkan, savaşın yarattığı korkunç yıkım, batı dünyasındaki etik değerleri alt üst etti. O zamana kadar entelektüel çevrede geniş kabul gören dünya görüş ve anlayışı modernizm idi. Modern düşünce işte bu dönemde geçerliliğini ve irtifasını kaybetmeye başladı. Tedavülden kalkması için de onun yerine bir başka akım , görüş, tarz getirilmeliydi. Post modern, modern olana tepki olarak ortaya çıkıp, İlk olarak batıda mimari gelişime ön ayak olan ve bu alanda kullanılan kesin ve evrensel gerçek kavramlarını dışta` layan bir terimdir. 1950 yıllarından sonra kendinden söz ettirmeye , Türkiye `de 1990 lardan sonra da yaygınlaşmaya başladı. Bilimin her dalında ` yapı ` dan yola çıkarak sonuçlara ulaşma yöntemi (strüktüralizm ) yani yapısalcılık, post modernin temelini oluşturur.Aydınlanma sonrası Avrupa felsefesinin tek, biricik doğruluk savının sorgulanmasına dayanır. Henüz post modern kavramı - nın tam bir karşılığı ve bir açılımı yoktur. Tanımsızlığı devam etmektedir. post modern yeni bir terim olarak , yaşam içinde önce mimaride, daha sonra da uzanabildiği her alan içinde kendini hissettirir - ken, estetik değerlerin burada ardıl ` tali ` , yani ikinci plana düşürülmesi söz konusu. Bir sanat eserine ne kadar çok para ödediysen o kadar kıymetli ve anlamlıdır` ın açılımı post modern bir yaklaşım olarak görülebilir. Kişilere her şeyi ve herkesi eleştirme ve aşağılama hakkı veren post modernizm. Kuralsızlığın kural , ilkesizliğin ilke olduğu bir görüş açısı veya yaşam tarzını ifade eder. Bununla beraber, Daha iyi daha güzel bir dünya hayalleri benliklerden silinmeye başladı. Kaos, belirsizlik, hayal kırıklıkları, şiddet, tedirginlik hayatımızın bir parçası durumuna geldiği bir süreç yaşamaktayız.
Derman Gamsız, bu konuda şöyle diyor; “ Post modernizm, modernizm sonrasını belirtmek için kullanılmış bir terim olarak ( savaş sonrası sanat - edebiyat , bilimsel etik alanındaki inançların ve iyimserliğin kaybolmasını ifade eden bir düşünce biçimi olarak tanımlanabilir.” Jamesson, da; Askeri ve iktisadi Avrupa merkezciliğinin sonu olarak görür post modernizmi. Modern , nasıl ki; Augustine, Eflatuna bağlanabiliyorsa, post modern de sofistlere kadar götürülebilir. Nietzsche, Herakliatos yapıtlarında post modern özellikler taşıyan kişiliklerdir.
Post modernin kendisi ne diyor; “ Algılanan, yani yüzey biçimlerinden oluşan ` gerçekliğin` ötesinde bir başka temel - öz – merkezi ilişki belirleyici çelişki - ekonomik temel - evrensel anlam yoktur. Algılanan neyse gerçek odur.” Tanımsızlığı, yüzlerce tanımlama, anlatıla - yazıla gelen post moderni, ben de tanımlayacak olursam, sınıflandırarak:
Ast modern; Bugün eskimiş gözüyle bakılan , İlk çıktığında modern olup kullanım alanı ve geçerliliği zayıflayan her şey.
Üst modern; Yarınlar için hedef belirlemede, yön tayin etmede örnek teşkil eden, geçerliliğini koruyup, günün vazgeçilmezleri gibi görünen her şey.
Post modern; elastiki ( ger-çek) gibi görünse de, sanal alem dünyasında gezinen , savaş atıklarına karşı icat edilen, kişiye göre değişen, bukalemunvari kavramsızlık kavramı . Diye yazabilirim.
Edebiyattaki post modernizm, gerçek ve hayal gücünün iç içe geçmesidir. Yazılan metnin kurgusu öne çıkarken, neden - sonuç ilişkisi önemsizleşir. Dilin anlatamadıkları, sözün tıkandığı yerde postmodernizm devreye girer.
David Herwey`e göre postmodernizm;” Nihai bir son değil, kapitalizmin krizine yönelik, geçici ve karmaşık çözümlerle belirlenen bir `an` kendine has irili ufaklı krizlerini çoktan yaşamaya başlamış, yeni bir kapitalist evre. Bu evrenin krizlerinin ne zaman patlak vereceği ise bir zaman meselesi”
Yaşanan çağ bunalım çağı olarak adlandırılmıştır. Karşılığı belirsizliktir. İçinde endişeyi taşımaktadır. Korkuyu da . Bu bir kargaşa durumudur. Şiddeti gizler içinde. Post modernizm tüm bunların sonuçlarını ele alan bir hesaplaşmanın adıdır. Modern olanın akılcılığına tepki biçimi olarak da sunulabilir.
Bugün şiir üzerinde düşünmeden şiirler kurmaya çalışan şairler var. Behçet Necatigil , ”şiir kontrol hapı kullananları severim.” derken sanırım şairin, şiirini kontrol altında tutamadan yapılandırdığı, şairin geri planda kaldığı, şiirin kontrolsüz varoluşunun sağlıksız bir varoluş olduğu yorumlanabilir. Bu tür şiirde ısrar eden şairler, dünya şiirini ne kadar tanıyorlar? Dil bilimle, ritimle , dilin geniş kullanım biçimleriyle, imgenin alternatif denemeleriyle, argonun yerinde ve etik kullanımıyla kaç şair kafa yormakta? Şair hayatın tüm kademesinde kendini eksiltirken bilincini arttırır. Yazdıklarıyla birlikte yaşlanır. Şiiri tanımlamak güçtür. Çeşitlenen şiir anlayışları sayesinde şiir. Toplumların; yaşamların güncel yüzü olmaya devam etmektedir.
Dil için yaratı sanatı olan şiire, şairi tarafından gerekli özen gösterilip ,şiirindeki malzemesi olan dil içindeki parazitleri yoğurmalı, yontmalı öyle yapılandırmalıdır. Başlangıçta şiir dinden bir adım öndeyken, kutsal kitapların şiirsel metinlerden oluşunun hikmeti nedir acaba? Anlatımcı ( narrativ) şiirde ısrar edenler, yazdıklarının şiirden çok öykü ikizi olduğunun ayrımına varamayacak kadar şiirin uzağında seyir ediyorlar. İkinci yeninin imge seliyle kurulmuş şiirleri de kimilerince eleştiriden nasibini almıştır, almaktadır.
Günümüz şiirindeki çok çeşitlilik, post modern söylemin şairin hayatına da dahil olmasıyla, bencilleşen şiir biçimlerinin de artmasına yol açtı. Bu bağlamda Şiir hayattan ayrı durmaya, uzaklaşmaya mı başladı ? Sorusu güncele taşındı. Dünyadaki dengelerin değişmesi ülkeler içindeki sosyopolitik nedenlerin tartışılmaz etkileri , pisiko - rizikoların arttığı kişisel yaşam biçimleri elbette sanatı da etkileyecekti. Etkilesin de. İşte bu noktada şair aymaz bir tutum içinde bulunduğu zaman ve mekanın uzağında şiirler kurup oyalanırsa, kendine dolayısıyla yaşadığı ülkesinin şiirine de bir katkı koyamaz. Türkiye de şiir üzerine yazılan denemeler, genellikle karamsar- dır. Hep bir eksiklikten, yanlıştan şiirlerin birbirlerini taklit ettiklerinden dem vurulur. Taraflı değerlendirmeler yapan yazılar okuyucuyu yanıltır. Tek tip şiirlerin yazıla geldiği, şiirlerin birbirini etkilediği ve şiirlerin bu bağlamda tekrarlandığı ara süreçlerden geçildiği doğrudur.
Ancak; Şiir bitti ! Artık güzel şiir yazılamıyor! Türk şiiri tıkandı ! Gibi söylemler ne yazık ki iç karartıcıdır. Ve Türk şiirinin önünü tıkar. Dergi sayfalarında sık sık bu ve buna benzer yazılara rastlamak mümkün. Ne var ki; Şiir doğası gereği bitmez bitirilemez.
Bugün Anadolu da 200` ü aşkın dergi yayımlanmakta. Bu dergilerde şiir adına; Güzel ürünler hazırlayan isimleri görmek mümkün. Amik (Antakya), Aykırı sanat, Söylem, Lül, Ak kültür ( Adana ) - Mor taka ( Trabzon )- Akatalpa ( Bursa )- Beşparmak (Aydın)- Dize ( İzmir ) - Damar, kum,( Ankara ) - Islık,( mersin )- çalı ( Konya) - Berfin bahar, Öteki-siz , Sanat ve Hayat, ( İstanbul ) - Kavram karmaşa ( kayseri ) birkaç yıldır da genç veya yeni adları sayfalarına taşıyan Varlık, sayılabilir. Anımsayama - dığım ya da ulaşamadığım dergiler için de bu parantezler çoğaltılabilir. Şu da göz ardı edilmemelidir, yeni adlar kadar şiirde yeni tatlara da gereksinim var. Şiirde önemli bir kaynak birikimin dönüş –rülmesidir.Hayat birikmeli önce tırnak aralarına, etik estetik bilinçle; yazar `toplumsal yörünge` sinde değindiği çağın ve takipçisi olduğu eylemlerin varsıllaştırdığı birikimin özünü şiirine taşımalı. Şiiri ilk değerlendirecek olan da, bileyi taşına vuracak olan da şairin kendisi olmalıdır. Estetik değer (dil-biçim) , Şiirde güzel kavramı, uyumlu birlikle oluşur. İmge, ritim, dilin ayinsel biçimi, sözcüklerin ilahi aritmetiği de önemlidir. Kısaca söz simyasıdır şiir. Hayatın dirimselliğini yansıtır.
Veysel çolak , ” Bir şiirin ömrü, yansıttığı güzelliğin ömrü kadardır; Ya da içerdiği ve taraf olduğu ideolojinin ömrü kadar.” Çağdaş bir anlayışın takipçisi olarak yok edici olmaktan öte, sanatçı dönüştürücü olmalıdır. Var olan sarmal düzenin ( aynı, alışılagelen ayak izleri takip etmek) bir üyesi olmak şiire ne kazandırır? Toplumcu sanatın gerektirdiği gibi, var olan sanat biçim anlayışlarını eleştiri süzgecinden geçirerek özgün keşiflerde bulunmak, toplumun kullanımına sunmak gereklidir. Şiir, post modern yapılanmadan da elbette etkilenecektir. Ancak şiir; panoramik bakışın akışı olarak yansır. Çünkü şair, kendi zamanının ve çağının tanığıdır. Soluk alıp verdiği dönemin - olumlu, olumsuz - her kıpırtısından etkilenir. Geçmişin bıraktığı acıların , trajedilerin ve coşkuların da izini sürer, belleğindeki raflara sıralar.
Bugün “ Türk şiirinin yenilikçi kanallara gereksinim duyduğu, yeni poetik çıkışlar için elverişli bir dönem içinde bulunduğu çekincesiz söylenebilir. Şiir kadar kuramsal yazı da önemlidir. Şair için ve giderek daha da önemli hale gelecektir. Çünkü şairin durduğu zemini anlamada şairin söylediklerinin veya poetik yazılarda dile getirdiklerinin yönlendirmesi önemli yardımcılardır.B.Ayhan .T.
Şiir, resmin, müziğin, yontunun içindedir, birlikte hareket ederler. Bu bağlamda yazı ve şiir birbirlerinden farklı kulvarlardan öte farklı alanları teşkil ve temsil ederler. Sarter” in deyimiyle “ Şiirsel sözcük, küçük bir evrendir. ” Şiirin ritimli ses ve tinsel söz olarak öyküden , yazıdan ayrı bir dünyası vardır. Türk şiirinde ` şiir ` erozyonu yaşanırken, aynı anda `şiir gibi` şiirler enflasyonu da yaşanmaktadır. şiirler her okunmada yeniden yazılabiliyorsa okuyucu tarafından, o şiir sonsuza uzayacak şiirdir.
Şiir bir yapı oluşturmaktır. Şair biraz da kendisini ve kendisinde olanı oluşturur. Hayat içindeki sorumluluğunu unutmadan. V.Çolak, ”şiirin sürekli uzayıp giden bir itiraz olduğu unutulmamalıdır.” Ben bu itirazı biraz da şairin, şiirlerini yapılandırırken, kendi şiiri içerisindeki dili örkleyen sözcüklere karşı kullanmasını diliyorum. Alt-alta sıralanan sözcüklerin şiiri oluşturmadığını herkes biliyor artık. Günlük dilden uzaklaşan, uzaklaşmak zorunda olan şair . Bir üst işlem gerektiren , bir üst dil kurarak şiirini yapılandırmalı. Dergilerde yayımlanan şiirler üzerinde düşünecek olursak, genel olarak , Şairlerimizi özgün kılacak bir yapılanma içinde olmadıklarını gözlemleyebiliriz. Şiirlere de yeni bir söylemi yeni bir dil yaratma düşüncesinden uzakta seyir edildiği bir gerçek ( Yine de iyi niyetle bunu yapılandırmak isteyen ve üzerine düşeni yapmak isteyen şairlerimizin de hakkını vermek lazım.) Her dergi içinde yayımlanan bir çok şiir içinde yıldızı parlayan şiirler, Türk şiiri için çok önemli.
Kusey Tangüler
(*)
www.otekileriz.com'dan aktarılmıştır.
